“Энд байдал үнэхээр, үнэхээр маш муу байна” хэмээн Тегеранд байгаа нэг эх сурвалж ням гарагт ярьжээ. “Манай олон найзууд амиа алдсан. Тэд жинхэнэ сум ашигласан. Бараг л дайны бүс шиг гудамжнууд цусаар дүүрсэн. Цогцсуудыг ачааны машинаар авч явж байна.”
BBC Тегераны ойролцоох нэгэн моргт авсан бичлэгээс ойролцоогоор 180 цогцос тоолсон байна. АНУ-д төвтэй Human Rights Activist News Agency байгууллага улс даяар 495 жагсагч, 48 аюулгүй байдлын албан хаагч амиа алдсаныг баталгаажуулсан гэж мэдэгджээ.
Тус агентлагийн мэдээлснээр, сүүлийн хоёр долоо хоногийн үймээний үеэр 10,600 орчим хүн баривчлагдсан байна.
АНУ жагсагчдыг хөнөөсөн асуудлаар Иранд хөндлөнгөөс оролцож магадгүй гэж анхааруулсан. Гэсэн ч ням гарагт АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп Ираны удирдагчид өөртэй нь холбогдож, “хэлэлцээ хийхийг хүсэж байна” гэж хэлсэн тухай мэдэгдэв.
Тэрээр мөн “уулзалт болохоос өмнө бид арга хэмжээ авах шаардлагатай байж магадгүй” хэмээн нэмж хэлжээ.
Трамп АНУ яг ямар арга хэмжээ авч болох талаар дэлгэрэнгүй тайлбарлаагүй ч ням гарагт “бид маш хатуу хувилбаруудыг авч үзэж байна” гэж мэдэгдсэн. Нэгэн албан тушаалтан BBC-ийн АНУ дахь түнш CBS агентлагт хэлэхдээ, Иранд цэргийн цохилт өгөх боломжит хувилбаруудын талаар Трампад танилцуулсан гэжээ.
Бусад хувилбаруудын дунд засгийн газрын эсрэг онлайн эх сурвалжуудыг дэмжих, Ираны армийн эсрэг кибер зэвсэг ашиглах, эсвэл нэмэлт хориг арга хэмжээ авах зэрэг багтаж байна гэж албаны эх сурвалжууд Wall Street Journal-д ярьжээ.
Ираны парламентын дарга анхааруулахдаа, хэрэв АНУ халдвал Израиль болон бүс нутаг дахь АНУ-ын цэргийн ба тээврийн байгууламжууд хууль ёсны бай болно гэж мэдэгдсэн байна.
Анх инфляц огцом өссөнтэй холбоотой эхэлсэн жагсаалууд одоо Ираны Дээд удирдагч Аятолла Али Хаменейн шашны дэглэмийг эцэслэхийг шаардах уриа лоозон болон хувирчээ.
Ираны Ерөнхий прокурор “ямар ч жагсаалд оролцогчийг ‘Бурхны дайсан’ гэж үзнэ” гэж мэдэгдсэн бөгөөд энэ нь цаазаар авах ялтай гэмт хэрэгт тооцогддог. Харин Хаменей жагсагчдыг “Трампад таалагдахыг хүссэн хэсэг балмад этгээдүүд” хэмээн доромжилсон байна.
Ням гарагт Иран улс АНУ болон Израилийн эсрэг “үндэсний тэмцэлд амь үрэгдсэн баатрууд”-ын дурсгалыг хүндэтгэн гурван өдрийн гашуудал зарласан гэж мэдэгдэв.
Олон эмнэлгийн ажилтнууд сүүлийн өдрүүдэд нас барсан болон шархадсан жагсагчдын тоонд дарагдсан тухай BBC-д ярьжээ.
BBC Persian суваг Баасан гарагийн орой хойд нутгийн Рашт хотын нэгэн эмнэлэгт 70 цогцос авчирсныг баталгаажуулсан байна. Харин Тегераны нэгэн эмнэлгийн ажилтан BBC-д “Ойролцоогоор 38 хүн нас барсан. Ихэнх нь яаралтай тусламжийн орон дээр очоод л амиа алдсан. Залуусын толгой, зүрх рүү нь шууд буудсан. Олонх нь эмнэлэгт ч хүрч амжаагүй” гэжээ.
BBC болон бусад олон улсын хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд Ираны дотороос сурвалжлах боломжгүй бөгөөд Ираны засгийн газар Пүрэв гарагаас эхлэн интернетийг хаасан нь мэдээлэл цуглуулах, баталгаажуулахад ихээхэн хүндрэл учруулж байна.
Гэсэн ч зарим бичлэг гарч ирсэн бөгөөд тэдгээрийн дунд Тегераны Кахризак дахь Шүүх шинжилгээний төвд олон эгнээ цогцос байгааг харуулсан видео бий.
Нэг бичлэгт 180 орчим нөмөрсөн эсвэл боосон цогцос, ихэнх нь задгай талбайд хэвтэж байгаа нь харагдана. Ойр дотнын хүмүүсээ хайж буй бололтой хүмүүсийн уй гашуу, орилох дуу сонсогдоно.
Амьд хүмүүсийн хэн болохыг хамгаалахын тулд бичлэгүүдийг бүдгэрүүлсэн бөгөөд тэд цаашид хавчлагад өртөх эрсдэлтэй. BBC Verify-ийн баталгаажуулсан хэд хэдэн бичлэгт Машхад хотод жагсагчид болон аюулгүй байдлын хүчний хооронд мөргөлдөөн болж буйг харуулжээ.
Масктай жагсагчид хогийн сав, галын цаанаас нуугдаж, холоос хамгаалалтын хүчний эгнээ харагдана. Автобус мэт харагдах нэгэн тээврийн хэрэгсэл галд автжээ.
Олон удаагийн буун дуу, сав суулга балбах чимээ сонсогдоно.
Ойролцоох гүүрэн дээр зогсож буй нэгэн этгээд хэд хэдэн чиглэлд буудлага хийж байгаа бол зарим хүмүүс хашааны цаана нуугдана.
Тегеранд бямба гарагийн шөнө авсан баталгаажсан бичлэгт Гиша дүүрэгт жагсагчид гудамжийг эзэлж, Пунак талбайд сав суулга балбах чимээ гарч, Херави дүүрэгт шашны дэглэмийг эцэслэхийг шаардан жагсаж буйг харуулжээ. Ираны Ерөнхийлөгч Масуд Пезешкиан үймээнийг АНУ болон Израильтай холбон тайлбарласан байна.
“Тэд улс дотор болон гадаадад хүмүүсийг сургаж, гаднаас террористууд оруулж ирсэн. Лалын сүмүүдийг шатааж, Рашт хотод захууд руу дайрч, базарыг галдан шатаасан” гэж тэр нотолгоо дурдахгүйгээр мэдэгдсэн байна.
Гэвч BBC Persian болон BBC Verify баталгаажуулсан бичлэгүүдэд Ираны аюулгүй байдлын албан хаагчид Тегеран, баруун нутгийн Керманшах, өмнөд Бушехр зэрэг бүс нутагт жагсагчид руу буудаж байгааг харуулжээ.
Мөн баруун нутгийн Илам хотын төвд авсан, өнгөрсөн амралтын өдрийн бичлэгүүдэд Имам Хомейни эмнэлгийн ойролцоо жагсаж байсан хүмүүс рүү аюулгүй байдлынхан гал нээж буй нь харагдана.
Иранд интернетийн хэрэглээ ихэнхдээ дотоод сүлжээнд хязгаарлагдсан байдаг ч энэ удаагийн жагсаалын үеэр засгийн газар анх удаа тэрхүү дотоод сүлжээг ч хатуу хаажээ.
BBC Persian-д ярьсан нэгэн шинжээчийн хэлснээр, энэ удаагийн хаалт 2022 оны “Эмэгтэйчүүд, Амьдрал, Эрх чөлөө” бослогоос ч илүү хатуу байна.
Интернет судлаач Алиреза Манафи гадаад ертөнцтэй холбогдох цорын ганц боломж нь Starlink хиймэл дагуулын сүлжээ байж магадгүй ч ийм холболтыг засгийн газар илрүүлэх эрсдэлтэй тул маш болгоомжтой байхыг анхааруулжээ.
Шахын хүү жагсагчдад: “Би удахгүй та нарын хажууд хамт байна ”
Ням гарагт Ираны сүүлчийн шахын хүү, АНУ-д цөллөгт амьдарч буй Реза Пехлеви жагсагчдад хандан Трамп тэдний “тодорхойлохын аргагүй зоригийг анхааралтай ажиглаж байна” хэмээн сошиал сүлжээнд бичжээ.
“Дэлхий даяарх та нарын эх орончид дуу хоолойг чинь бахархалтайгаар хашхирч байна” гэж тэр бичээд, “Би удахгүй та нарын хажууд байна гэдгээ мэдэж байна” хэмээн амлав.
Пехлеви Исламын Бүгд Найрамдах Улс “хөлсний хүчний ноцтой хомсдолд орсон” бөгөөд “олон зэвсэгт болон аюулгүй байдлын албан хаагчид ажил дээрээ очихоо больж, ард түмнийг дарах тушаалыг биелүүлэхээс татгалзаж байна” гэж мэдэгдсэн ч BBC үүнийг баталгаажуулж чадаагүй байна.
Тэрээр хүмүүсийг ням гарагийн орой жагсаалаа үргэлжлүүлэхийг уриалсан ч “бүлгээрээ байж, амь насаа эрсдэлд бүү оруулаарай” гэж анхааруулжээ.
Их Британид сошиал сүлжээнд тавигдсан бичлэгүүдэд бямба, ням гарагт Лондон дахь Ираны Элчин сайдын яамны тагтаас Ираны далбааг буулгаж буйг харуулсан байна.
Ираны төрийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн мэдээлснээр, эдгээр үйл явдлын дараа Иран улс Их Британийн Элчин сайдыг дуудаж уулзжээ. Энэхүү жагсаалууд нь 2022 онд ёс суртахууны цагдаад саатуулагдсаны дараа нас барсан курд бүсгүй Махса Аминийн хэргээс үүдэн гарсан бослогоос хойших хамгийн өргөн хүрээтэй эсэргүүцэл болж байна.
Хүний эрхийн байгууллагуудын мэдээлснээр, тухайн үед 550-аас дээш хүн амиа алдаж, 20,000 орчим хүн баривчлагдсан юм.